KY ËSHTË LEXIMI DHE TREGIMI IM PËR IBRAHIM RUGOVËN
Shkruan: Lumir Abdixhiku
Të nderuar familjarë të Presidentit Rugova,
Shumë e respektuara zonja Fana,
Të nderuar bashkëveprimtarë të Rugovës e LDK-së,
Të nderuar përfaqësues të institucioneve, miq e qytetarë të Kosovës,
Sot nuk jemi mbledhur për të shënuar një datë. Jemi mbledhur për të dëshmuar një themel. Themelin e shtetit tonë, arë që e vuri ati themeltar i Republikës, Presidenti Historik Dr. Ibrahim Rugova.
Njëzet vjet pas ndarjes së tij nga jeta, në këtë Akademi, ne nuk flasim për një figurë të mbyllur në kohë, por për një mendim që vazhdon të na gjykojë, të na masë dhe të na kërkojë lartësi.
Dhe dua ta them qysh në fillim: është jashtëzakonisht e vështirë të mbash një fjalim për Rugovën. Jo sepse mungojnë fjalët, por sepse janë tepër shumë. Sepse çdo fjali rrezikon të jetë më e vogël se figura për të cilën flet. Sepse çdo përpjekje për ta përmbledhur, rrezikon ta zvogëlojë një figurë që të qëndron si dritë prirjeje.
Po të kisha pasur mundësi, sot nuk do të mbaja fjalim fare. Do të lexoja para jush, faqe pas faqe, librin “Memento për Rugovën” të Akademik Sabri Hamitit. Librin e vetëm që e mbaj gjithmonë në balloren e zyrës sime. Jo si dekor. Por si kujtesë. Si matës. Si pyetje e përditshme: a po i afrohemi apo po i largohemi asaj që ai e quante shtet?
Rugovën nuk mund ta përshkruajmë si një figurë për fotografi, por si mendim që duhet kuptuar.
Dhe Rugova nuk është i lehtë për t’u kuptuar me fjali të shkurtra e besa as edhe të bukura. Ai nuk është slogan. Nuk është britmë. Nuk është as figurë e shpejtë për duartrokitje. Ai është proces. Është rrugë e gjatë. Është durim që nuk dorëzohet.
Prandaj, ky fjalim nuk do të jetë për ta madhështuar me fjalë të mëdha njeriun që nuk ka nevojë për madhështime. Do të jetë për ta kuptuar me mendje të qetë. Sepse Rugova nuk kërkon zë të lartë. Kërkon mendim të thellë.
Njëzet vjet pa të na e kanë bërë të qartë një gjë: ai nuk ishte njeri i momentit, por i kohës së gjatë. Dhe njerëzit e kohës së gjatë nuk përshkruhen lehtë. Ata nuk maten me ngjarje të vetme, por me drejtimin që ia ndryshojnë historisë.
Prandaj, sot nuk jemi këtu për të numëruar përvjetorë e vite. Jemi këtu për të pyetur veten: çfarë bëri ai me ne; dhe çfarë po bëjmë ne me atë që na la?
Dhe, sado që duket e vështirë, më lejoni ta them se ky është leximi im për Ibrahim Rugovën.
Humbja dhe rritja
Ka njerëz që e pushtojnë kohën me zhurmë. Ka të tjerë që e ndërtojnë kohën me qetësi. Rugova ishte i dyti. Ai nuk e kërkoi kurrë rolin e heroit, por historia ia dha rolin e themeluesit. Nuk e kërkoi skenën, por skena u detyrua ta pranojë. Nuk kërkoi pushtetin për vete, por e ndërtoi pushtetin për një popull që kishte mbetur pa shtet.
Të gjitha këto tipare nuk i erdhën si mësime të jetës politike, siçmund ti vijnë secilit politikan të kohës moderne sot. Ato i erdhën si mësime jetësore shumë para se politika të ishte në diapazon tëyjeve të tij.
Rugova si i ri nuk u formua në rehati. U formua në mungesë. Në humbje. Në padrejtësi që të mëson herët se jeta nuk është e butë dhe se njeriu duhet të zgjedhë se si do t’i përgjigjet asaj.
Qysh si fëmijë, ai u përball me dhimbjen më të rëndë: humbjen e babait dhe të gjyshit, të vrarë nga pushteti i kohës. Kjo nuk ishte vetëm tragjedi familjare; ishte përvojë politike para se të ishte vet ai në politikë.
Ai e pa me sytë e vet se çfarë bën dhuna kur bëhet sistem. Dhe pikërisht aty u vendos diçka thelbësore në karakterin e tij: të mos e kthejë dhimbjen në urrejtje.
Sepse ka dy mënyra si del njeriu nga humbja: ose bëhet hakmarrës, ose bëhet i thellë. Rugova zgjodhi të dytën.
Ai e mësoi herët se urrejtja nuk ta kthen të humburën; vetëm ta merr edhe atë që të ka mbetur. Prandaj ai e ktheu dhimbjen në vetëpërmbajtje, në maturi, në një lloj qetësie që nuk ishte frikë, por vetëdije.
Kjo qetësi nuk ishte pasivitet, siç rëndom e thonë mendimatrët e cektësisë. Ishte disiplinë e brendshme. Ishte vendim për të mos u bërë kopje e asaj që të ka lënduar. Dhe kjo e shpjegon pse, edhe më vonë, në kohë shumë më të vështira për Kosovën, ai nuk reagoi me shpërthim, por me mendim.
Rugova e kuptoi herët se njeriu që nuk e sundon dhimbjen e vet, nuk mund të sundojë as fjalën e vet. Dhe ai e sundoi fjalën. Nuk e përdori për të ndezur, por për të ndërtuar. Nuk e përdori për të ndarë, por për të mbajtur bashkë.
Kjo përvojë e hershme e bëri të durueshëm. Por jo durim të dobët, që pret pa vepruar. Durim të fortë, që vepron pa u shpërfytyruar. Ai mësoi të presë pa u nënshtruar, të rezistojë pa u egërsuar, të qëndrojë pa u shndërruar në atë që lufton.
Dhe ky durim, që dukej si qetësi personale, më vonë u kthye në filozofi politike. Kur erdhën vitet e rënda për Kosovën, ai nuk u befasua nga dhuna. Ai e njihte atë që nga fëmijëria. Por zgjodhi të mos i ngjajë asaj. Zgjodhi ta mundë jo me përngjarje, por me kundërshtim moral.
Kështu, jeta e tij e hershme nuk ishte thjesht kapitull biografie. Ishte shkolla e parë politike. Aty u mësua durimi. Aty u mësua vetëpërmbajtja. Aty u mësua ideja se liria nuk fitohet duke u bërë i ngjashëm me shtypësin, por duke u bërë i ndryshëm prej tij.
Dhe kjo është arsyeja pse, kur më vonë u bë lider i një populli të tërë, ai nuk foli si i plagosur, por si i përgjegjshëm. Nuk veproi si i zemëruar, por si i qartë. Nuk u soll si viktimë, por si themelues.
Sepse ai kishte kaluar më parë provën më të vështirë: provën e dhimbjes personale. Dhe e kishte kaluar pa e humbur njeriun brenda vetes.
Lindja e intelektualit
Pas dhimbjes, erdhi fjala. Pas përvojës së humbjes, erdhi nevoja për kuptim. Rugova nuk e kërkoi veten në zhurmë, por në mendim. Ai u kthye nga libri, jo për t’u fshehur nga bota, por për ta kuptuar atë.
Formimi i tij intelektual nuk ishte arratisje nga realiteti; ishte përgatitje për shtetin. Ai u formua në botën e letërsisë, të kritikës, të gjuhës. Aty mësoi se si ndërtohen kuptimet, si mbrohet identiteti përmes kulturës, si ruhet dinjiteti përmes fjalës. Letërsia për të nuk ishte luks, por armë e butë: armë që mbron pa plagosur.
Ai e kuptoi herët se populli që humb gjuhën dhe kulturën, humb më shpejt se ai që humb betejën. Prandaj ai punoi në fushën e letërsisë jo si estetik, por si rojtar i vetëdijes kombëtare.
Çdo studim, çdo shkrim i tij ishte mënyrë për t’i thënë botës: ky popull ka zë, ka histori, ka mendim. Na shihni. Na pranoni.
Në studimet e tij për letërsinë shqiptare, për simbolikën, për rrjedhat kulturore, ai kërkonte më shumë se estetikë. Ai kërkonte prova se ky popull ka vazhdimësi. Se nuk është rastësi historike, por subjekt i historisë. Çdo analizë e tij për autorët shqiptarë ishte edhe një deklaratë politike e heshtur: ne ekzistojmë, sepse kemi menduar, kemi shkruar, kemi kujtuar.
Studimet jashtë vendit nuk ia larguan rrënjët; ia forcuan ato. Ai u përball me mendimin evropian, me traditën e kritikës moderne, me idenë se kultura është themel i shtetit.
Dhe aty e kuptoi diçka thelbësore: se kombet nuk ndërtohen vetëm me forcë, por me ide që i bëjnë të dukshme dhe të kuptueshme për të tjerët.
Dhe kur fjala nuk mjaftoi më për ta mbrojtur jetën, ai e kuptoi se mendimi duhet të marrë formë veprimi. Kur institucionet u mbyllën, kur gjuha u shtyp, kur kultura u përjashtua, ai nuk qëndroi në bibliotekë. Ai doli nga libri për të hyrë në histori.
Kalimi i tij në politikë nuk ishte ndërrim profesioni. Ishte vazhdim logjik i asaj që kishte bërë gjithmonë: mbrojtja e identitetit. Në letërsi e mbronte me shkrim; në politikë me organizim. Në kritikë me ide; në udhëheqje me institucione.
Ai nuk hyri në politikë për pushtet, por sepse kultura pa liri mbetet e pambrojtur. E kuptoi se fjala ka nevojë për shtëpi, dhe ajo shtëpi quhet shtet. Prandaj, kur themeloi lëvizjen politike, Lidhjen Demokratike të Kosovës, ai nuk braktisi intelektualin brenda vetes. E mori me vete.
Kjo është arsyeja pse politika e tij nuk ishte politike e instinktit, por e mendimit. Nuk ishte e ndërtuar mbi thirrje të çastit, por mbi ide afatgjata. Ai e solli në politikë disiplinën e studiuesit: durimin për të analizuar, qetësinë për të peshuar, përgjegjësinë për të mos folur kot.
Prandaj kalimi i tij nga letërsia në politikë nuk ishte kapërcim, por zgjerim. Nga fjala te shteti. Nga ideja te institucioni. Nga kultura te politika. Dhe në të gjitha këto, ai mbeti i njëjti: njeri që beson se pa mendim të thellë, nuk ka veprim të drejtë.
Rezistenca
Pra, Rugova nuk e la jetën e intelektualit sepse u lodh prej saj. E la sepse ajo nuk mjaftonte më për ta mbrojtur jetën e popullit të vet.
Në të vërtetë, ai nuk e la intelektualin pas; e vuri në shërbim. E kuptoi se në një kohë normale do të kishte vazhduar të ishte studiues, kritik, mendimtar. Por koha nuk ishte normale.
Dhe kur koha nuk është normale, edhe njeriu nuk ka të drejtë të jetojë normalisht.
Prandaj ai e pranoi politikën jo si ambicie, por si detyrë. Jo si karrierë, por si sakrificë. E la qetësinë personale për ta marrë mbi vete shqetësimin e të gjithëve. Dhe ky është dallimi i madh: ai nuk u bë politikan për t’u ngritur mbi popullin, por për t’u ulur mbi barrën e tij.
Prandaj themelimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës nuk ishte akt partie; ishte akt mbijetese kombëtare. Ajo u bë shtëpia ku u mblodh dinjiteti i një populli të përjashtuar nga institucionet, nga shkollat, nga spitalet, nga puna. LDK-ja e Rugovës u bë institucioni i parë i lirisë sonë, para se të kishim liri e shtet.
Ai e dinte se një popull pa institucione është popull në rrezik. Prandaj ndërtoi institucione edhe pa shtet. Shkollat nëpër shtëpi private nuk ishin thjesht mësim; ishin akt politik. Spitalet e improvizuara nuk ishin vetëm shërbim; ishin deklaratë se ne nuk dorëzohemi. Organizimi paralel nuk ishte rebelim, ishte përgjegjësi.
Dhe kjo është filozofia e Rugovës: ai i dha popullit tonë një rol të ri: rolin e palës morale në një botë që vendos shpesh mbi bazën e vlerave.
Kjo është arsyeja pse bota e dëgjoi Kosovën. Jo sepse ishim të zhurmshëm, por sepse ishim të drejtë. Jo sepse kërcënuam, por sepse dëshmuam. Rugova e kuptoi se në politikën ndërkombëtare, forca më e madhe është legjitimiteti moral. Dhe ai e ndërtoi atë me durim, me takime, me letra, me fjalë të qeta, me këmbëngulje të palëkundur.
Ai shkonte nëpër kryeqytete të botës jo si njeri që lyp mëshirë, por si përfaqësues i një populli që kërkon drejtësi. Nuk i ngrinte zërin diplomatëve, por ua ngrinte ndërgjegjen.
Duke mos u folur për urrejtje, por për të drejtën për të jetuar i lirë në shtëpinë tënde, Rugova e bëri Kosovën të dukshme. Para se të bëhej realitet politik, Kosova u bë realitet moral.
Kjo është trashëgimia e tij më e qëndrueshme: orientimi i pakthyeshëm i Kosovës nga jashtë, nga aleatët, nga bota e lirë. Ai e kuptoi se shteti i vogël nuk mbijeton vetëm me forcën e vet, por me drejtësinë e kauzës dhe me miqësinë e atyre që besojnë në të njëjtat vlera. Prandaj ai nuk ndërtoi vetëm institucione të brendshme, por edhe besim të jashtëm. Dhe pa atë besim, pa atë aleancë, pa atë lidhje me botën, as liria jonë nuk do të kishte ardhur në atë formë që e njohim sot.
Kur erdhi liria, ai nuk u soll si fitimtar që kërkon trofe. U soll si themelues që kërkon rend. Ai e kuptoi se pas luftës, beteja më e madhe është për unitetin kombëtar dhe institucionet që dalin pas. Se pa institucione të forta, liria mbetet e brishtë.
Rugova nuk kërkoi të sundojë. Kërkoi të shërbejë. Nuk e ndërtoi autoritetin mbi frikë, por mbi besim. Njerëzit nuk e ndiqnin sepse i trembte, por sepse u jepte siguri. Dhe kjo është forma më e lartë e udhëheqjes: të jesh pikë referimi, jo burim ankthi.
Ai kishte një stil që shumë nuk e kuptonin në kohën e vet. Dukej i qetë në një kohë të tërbuar. Dukej i butë në një kohë të ashpër. Dukej i heshtur në një kohë britmash. Por sot e dimë se ajo qetësi ishte forcë. Ajo butësi ishte strategji. Ajo heshtje ishte zgjedhje politike, jo mungesë mendimi. Sot e kuptojmë sa pak e kemi kuptuar atëherë!
Trashëgimia
Kur u nda nga jeta, Kosova nuk humbi vetëm Presidentin e saj. Humbëm njeriun që na mësoi si të mos humbim veten. Humbëm zërin që na mësoi të flasim pa urrejtje. Humbëm figurën që na mësoi të fitojmë pa u bërë të egër. Dhe pikërisht atë ditë, ne e kuptuam se sa shumë kishte mbajtur mbi vete, pa e treguar kurrë peshën.
Brezi që po rritet sot nuk e ka njohur Rugovën. Por ne kemi detyrimin që t’ua tregojmë jo vetëm si ishte, por pse ishte i tillë.
Rugova nuk ishte politikan i momentit. Ishte politikan i epokës.
Sot, njëzet vjet pas ndarjes së tij, ne kemi shtet. Jo të përkryer. Jo pa probleme. Por kemi atë që ai e ëndërroi: një Kosovë që flet në emër të vet, që përfaqësohet në botë, që ndërton institucionet e saj. Dhe çdo gur i këtij shteti mban, në mënyrë të dukshme ose të padukshme, gjurmën e mendimit të tij.
Qe ta kuptojmë. Rugova na la një shtet për ta mbrojtur, jo një emër për ta përdorur.
Prandaj përkujtimi i tij nuk është nostalgji. Përkujtimi është përgjegjësi. Të nderosh Rugovën nuk do të thotë ta përmendësh shpesh emrin e tij, por të kuptosh thelbin e veprës së tij dhe ta mbrosh veprën e tij.
Dhe thelbi është ky: politika është shërbim, jo përfitim. Shteti është përgjegjësi, jo plaçkë. Pushteti është mjet për drejtësi, jo për lavdi personale. Republika e Kosovës është shtet i pavarur e sovran, sot e përherë!
Nëse duam ta nderojmë vërtetë, duhet ta pyesim veten çdo ditë: a po e ndërtojmë Kosovën si shtëpi të ligjit, apo si fushë të interesit? A po e respektojmë mendimin ndryshe, apo po e shohim si armik? A po ndërtojmë institucione, apo po i përdorim ato?
Rugova do të na kërkonte qetësi në vendimmarrje, por jo indiferencë. Durim, por jo dorëzim. Dialog, por jo nënshtrim. Ai do të na kujtonte se shteti nuk ndërtohet me nerva, por me parime. Se demokracia nuk mbrohet me zhurmë, por me rregull. Se liria nuk ruhet me frikë, por me drejtësi.
Ai na mësoi se politika mund të jetë fisnike. Jo gjithmonë e pastër, por gjithmonë e përmirësueshme. Ai e ngriti politikën nga instinkti në ide. Dhe kjo është trashëgimia e tij më e madhe: të besojmë se edhe në kohë të vështira, mund të zgjedhim rrugën e arsyes.
Sot, kur bota është sërish e trazuar, kur fjalët e rënda janë bërë të lehta dhe e vërteta shpesh humbet në zhurmë, figura e Rugovës na kujton një model tjetër: modelin e politikanit që mendon para se të flasë, që mat pasojat para se të veprojë, që e sheh shtetin si projekt brezash, jo si mandat katërvjeçar.
Njëzet vjet pa të nuk na kanë varfëruar, nëse e kemi kuptuar. Na kanë testuar, po. Na kanë vënë përballë pyetjes: a dimë të ecim në rrugën që na la? A dimë ta ruajmë qetësinë kur tundimi për zhurmë është i madh? A dimë ta mbrojmë të drejtën edhe kur nuk na pëlqen? A dimë ta respektojmë kundërshtarin edhe kur nuk pajtohemi?
Rugova do të ishte sot i qetë vetëm nëse do të shihte një Kosovë që nuk e tradhton idenë e vet. Ai nuk do të kërkonte monumente, por institucione që funksionojnë. Nuk do të kërkonte fjalime për të, por ligje që zbatohen. Nuk do të kërkonte lëvdata, por drejtësi për qytetarët.
Prandaj, le ta nderojmë me punë. Me ndërtim. Me respekt për shtetin. Me durim për njëri-tjetrin.
Ibrahim Rugova besonte se Kosova meriton më shumë se mbijetesë. Meritonte dinjitet. Meritonte shtet. Meritonte vend në familjen evropiane. Dhe ne sot, njëzet vjet pas tij, kemi detyrimin të mos e ulim atë standard. Të mos e zvogëlojmë ëndrrën. Të mos e shpërdorim lirinë.
Le ta kujtojmë Rugovën jo si figurë të largët, por si udhërrëfyes të përhershëm. Jo si ikonë për fotografi, por si busull për vendime. Jo si histori të mbyllur, por si përgjegjësi të hapur.
Sepse një popull rritet vetëm duke i kuptuar themeluesit. Dhe një shtet nuk forcohet duke i shfrytëzuar emrat e mëdhenj, por duke i jetuar vlerat e tyre.
Në këtë përvjetor, le të mos themi vetëm se na mungon Rugova. Le të themi se po mundohemi ta meritojmë. Dhe ta dëshmojmë këtë çdo ditë, me punë, me ligj, me respekt, me qetësi dhe me besim në rrugën që ai na la.
Kjo është mënyra e vetme për ta mbajtur gjallë rugovizmin: jo në fjalë, por në shtet. Jo në emocione të çastit, por në drejtësi të përditshme. Jo në kujtime, por në të ardhme.
Ky ishte leximi e tregimi im për Ibrahim Rugovën.
I përjetshëm qoftë kujtimi i Ibrahim Rugovës.
Dhe i gjallë qoftë gjithmonë mësimi i tij., i shqiptarit më të madh të të gjitha kohërave.
